تأثیر مصالح بر ایمنی ساختمان

سالهاست که در کشور ما نقص ایمنی در بخش های مختلف ساخت و ساز، حادثه آفرین می شود. در این میان نقش مصالح به ویژه اسکلت سازه ای، سقف و دیوارها دارای اهمیت بالایی هستند. وزن بالای این مصالح یکی از بزرگترین نقاط ضعف آنها می باشد که تاکنون راهکارهای بسیاری برای حل مشکلات در این زمینه پیشنهاد شده است. یکی از راهبردهای کلان کاهش وزن سازه، استفاده از مصالح سبک همچون بتن های سبک سازه ای، بلوک های سبک (لیکا)، فوم بتن، دیوارهای پانلی سه بعدی و ... می باشد. اینگونه محصولات در حال حاضر سهم قابل توجهی را در بازار ایران در اختیار دارند، هر چند نسبت به مصالح سنتی همچون بتن معمولی، فولاد، بلوک، آجر سفالی و امثال اینها، هنوز پیروز رقابت نشده اند. قبل از اینکه به دلایل عدم استقبال از مصالح سبک بپردازیم ابتدا ماهیت وجودی اینگونه مصالح را زیر سوال می بریم.

هرچند سبک سازی سازه راهکاری برای کاهش وزن و در نتیجه آسیب کمتر در زلزله می تواند باشد اما نکته بسیار مهم این است که هرگونه سبک سازی بدون در نظر گرفتن کیفیت، مقاومت مکانیکی و دوام مصالح مصرفی، امری کاملاً غیرعلمی و چه بسا سودجویانه است.

یکی از دلایلی که مصالح سبک هنوز به درستی در بازار ایران جایگاه خود را نیافته اند، قیمت بالاتر آنها نسبت به مصالح رایج و سنتی است. آیا واقعاً مصالح نوین هزینه بالاتری نسبت به مصالح سنتی دارند؟

اگر فرض کنیم گرانفروشی مصالح نوین واقعیت نداشته باشد! بنابراین یا مصالح نوین هزینه های اولیه بالایی برای تولیدکنندگان در بردارند و یا از کیفیت مصالح سنتی برای حفظ بازار کاسته شده و قیمت آنها پایین آورده می شود. احتمال اینکه هر دو اتفاق رخ داده باشد بعید نیست. نکته مهم این است که مصالح نوین از منظر نوآوری و ناشناخته بودن در بازار، بیشتر زیر ذره بین تردید و بازرسی قرار میگیرند و آزمایش های سختگیرانه و تعهدات بالاتری را با خود به همراه دارند. اما مصالح سنتی به خاطر پایین بودن هزینه و آشنایی قبلی، بیشتر مورد اعتماد واقع می شوند و راه برای سودجویی و دزدی از کیفیت اینگونه مصالح باز می شود.

یکی از راه های ارزیابی ارزش مصالح، فرمولی بسیار ساده است که در کشورهای خارجی به نام Efficiency Factor یا ضریب بهره وری شناخته می شود و حاصل تقسیم مقاومت فشاری مصالح بر وزن مخصوص آنها می باشد. به عنوان مثال بتن معمولی با مقاومت مشخصه 25 MPa و وزن مخصوص 2400 kg/m³ دارای ضریب بهره وری 0.010 و بتن سبک با مقاومت 35 MPa و وزن مخصوص 1800 kg/m³ دارای ضریب بهره وری 0.019 است. به این ترتیب دیده می شود که بتن سبک حدوداً دو برابر بتن معمولی ارزش سازه ای دارد. اما نتایج محاسبات بتن فراتوانمند جالب است: اگر مقاومت مشخصه این بتن 120 MPa و وزن مخصوص آن 2300 kg/m³ در نظر گرفته شود، ضریب بهره وری این بتن 0.052 خواهد بود که بیش از 5 برابر بتن معمولی است! مشاهده می شود که تفاوت چندانی بین وزن مخصوص این بتن و بتن معمولی وجود ندارد اما مقاومت بسیار بالای آن باعث می شود تا تغییرات قابل توجهی در طراحی سازه ایجاد شود. ساده ترین نتایج کاربرد این بتن عبارتند از:

1. کاهش زمان ساخت هر طبقه سازه ساختمانی (به صورت تخمینی و موردی) از 10 روز به 48 ساعت!

2. کاهش ابعاد ستون ها (افزایش فضای داخلی ساختمان) و ضخامت دال ها (کاهش قابل توجه وزن سازه)

3. افزایش عمر مفید سازه و دوام بسیار بالای این بتن در برابر عوامل محیطی

تاکنون تحقیقات بسیاری در دانشگاه های مختلف کشور بر روی این بتن صورت گرفته و جای تردید نیست که بارها در مجامع مختلف کاربرد آن پیشنهاد شده اما چرا تاکنون جلوه صنعتی و فراگیر نیافته است؟

اولین پاسخی که از مجریان پروژه های عمرانی شنیده می شود این است: هزینه این بتن بسیار بالاست و صرفه اقتصادی ندارد!

آیا هزینه اولیه بالای این بتن (حدوداً 10 برابر بتن معمولی) باعث افزایش هزینه ساخت و ساز می شود!؟

این پرسشی است که اکثر مجریان و مدعیان عمران کشور نمی توانند به آن پاسخ دهند! چرا؟

ضعف شدید صنعت در حوزه بکارگیری فن آوری های نوین و برآورد اقتصادی همه جانبه (چه سازمان های دولتی و چه بخش های خصوصی) فاجعه بار است! اقتصاد بخش مهمی از یک پروژه عمرانی است که همیشه بی تفاوت از کنار آن گذشته ایم. پیمانکاری که به هر دلیلی اجرای پروژه های بزرگ را بدون ارزیابی علمی-اقتصادی می پذیرد و کارفرمایی که تنها فکر و ذکرش کاهش هزینه فاقد هرگونه عاقبت اندیشی می باشد. در کنار هم می توانند به راحتی فاجعه خلق کنند. گاه یک زلزله و شمار زیادی تلفات انسانی و گاه تعویق یا ناتمام ماندن پروژه و خسارت های عظیم مالی!

چه باید کرد؟

فرهنگ سازی گسترده ای نیاز است. در بخش های مختلف جامعه می بایست دیدگاه ها تغییر کنند.

1. در دانشگاه ها، دروس کاربردی تر تدریس شوند و جنبه های اقتصادی بخش تفکیک ناپذیر آموزش باشند.

2. صدا و سیما برای اقشار مختلف جامعه که ممکن است افرادی از بین آنها روزی کارفرمای یک پروژه عمرانی شوند (حداقل یک ساختمان مسکونی چندطبقه) اطلاع رسانی کند تا هیچ کارفرمایی به هیچ قیمتی از حداقل کیفیت فنی اجرا عدول نکند.

3. مسئولین سازمان های دولتی مرتبط (همچون وزارت راه و شهرسازی) نظارت سختگیرانه تری داشته و مسیرهای ورود فن آوری های نوین به عرصه صنعت را هموار سازند.

هرچند مشکلات عمرانی در این چند خط مطلب خلاصه نگشته و شاید به این زودی زمینه و مسیر بهبود کیفیت ساخت و ساز فراهم نگردد اما می توان امیدوار بود که مردم با آگاه شدن از برخی واقعیتها، حق خود را در زمینه برخوردار شدن از ساختمان ها و زیرساخت های عمرانی با کیفیت از مسئولین و دست اندرکاران مطالبه کنند.

برچسبها: بتن فراتوانمند, ایمنی, زلزله, برآورد اقتصادی, توسعه پایدار